Canberdi Gazali İsyanı

Canberdi Gazali İsyanı, Osmanlı İmparatorluğu’na bağlı Şam Eyaleti’nin Beylerbeyi Canberdi Gazali tarafından 1521 yılında çıkarılan isyan.

Osmanlı padişahı I. Selim döneminde Şam beylerbeyi olan Canberdi Gazali, padişahın vefatının ardından çıkardığı isyanla Halep’e saldırdı. Bunun üzerine padişah I. Süleyman, Ferhad Paşa komutasındaki birlikleri isyanı bastırması için görevlendirdi. Ferhad Paşa bölgeye hareket edene kadar ise Zülkadriye Eyaleti’ndeki birliklerin Halep’e kaydırılmasını buyurdu. Halep’teki birlikler ile Canberdi Gazali’nin kuvvetleri çatışma halindeyken takviye kuvvetlerin şehre geldiğini öğrenen Gazali, Şam’a çekildi. Gazali’nin kuvvetleriyle merkeze bağlı birlikler arasında, Şam yakınlarındaki Mastaba adlı bölgede, 21 Ocak 1521 tarihinde yapılan çarpışmalarda Gazali’nin yenilmesi ve öldürülmesiyle isyan bastırıldı.

Arka plân
I. Selim döneminde Halep’te, Hayır Bey adında bir beylerbeyi bulunmaktaydı. I. Selim ile iyi ilişkiler içinde olan Hayır Bey, I. Selim’in Halep’i alması sırasında bu iyi ilişkiler sebebiyle herhangi bir zarar görmedi. Osmanlı ordusu Şam’a doğru ilerlerken Hayır Bey, ordunun güzergâhında kılavuzluk yaptı. Bu sıralarda Şam Eyaleti’nin başında ise Canberdi Gazali vardı. Osmanlı ordusunun Şam’a ilerlediğini öğrenen Gazali, şehri terk ederek çöle kaçtı. Kısa bir süre sonra yakalanan Gazali, Hayır Bey’in affını istemesi üzerine Sultan Selim tarafından affedildi. Yapılan fetihlerle birlikte imparatorluğun sınırlarının genişlemesinin ardından kurulan Mısır Eyaleti’nin beylerbeyliğine Hayır Bey; Şam Eyaleti’nin beylerbeyliğine ise şubat 1518’de Canberdi Gazali getirildi.

İsyan
Eylül 1520’de I. Selim vefat etti ve yerine I. Süleyman geçti. Sultan Süleyman’ın tahta geçtiğini bildiren bir mektup alan Canberdi Gazali, Süleyman’ın hükümdarlığını tanımayarak baş kaldırdı. Osmanlı’da, Memlûk Sultanlığı’nda olduğu gibi tahtın genellikle suikastlerle el değiştirmediğini, tersine bir hanedanlığa dayandığını, bu yüzden de hükümdar değişikliklerinin devletin bünyesinde bir zaaf yaratmadığını hesaba katamamıştır. Şam taraflarında adına hutbe okutmaya, para bastırmaya ve Osmanlı karşıtı birtakım insanları etrafında toplamaya başladı. Melik Eşref (“en soylu kral”) unvanıyla hükümdarlığını ilan ederken, kendisiyle birlikte hareket etmesi için Safevî Devleti hükümdarı Şah İsmail ve Hayır Bey’e mektup göndererek yardımlarını istese de karşılık bulamadı. Öte yandan Hayır Bey durumu padişaha bildirirken, Gazali’nin kendisine gönderdiği mektupları da yolladı.

Gazali, Memlük Sultanlığı’nı yeniden kurmak amacıyla Arap, Çerkez, Kürt ve Türklerden oluşan yaklaşık on beş bin piyade ve atlı ile altı yüz tüfekçi ile birkaç toptan meydana gelen kendi güçlerini oluşturdu. Bu güçlerle birlikte Canberdi Gazali, çevre şehirlerde haraç toplamaya, birtakım karışıklıklar çıkarmaya ve devletin kanunlarına aykırı davranmaya başladı.İsyancılar, bir süre sonra yaklaşık 20.000 kişilik orduyla Beyrut’u ele geçirdiler ve Halep’i ele geçirmeye çalıştılar. Ancak Halep şiddetli bir direnç göstermiştir. Bu arada Hayır Bey, duruma kendi kuvvetleriyle müdahale etmek konusunda İstanbul’a öneride bulunmuştur. Ancak İstanbul, buna gerek olmadığı, Anadolu’dan sevk edilecek kuvvetlerle müdahale edileceği yanıtını almıştır.

Yaşananları duyan padişah, devlet adamlarının katıldığı ve kendisinin başkanlık ettiği bir kurultay kurdu. Bu kurultayda; isyanın bastırılması için üçüncü vezir Ferhad Paşa’nın görevlendirilmesi, sarayın emrindeki (kapıkulu) dörtbin yeniçeri ve Anadolu’daki Karaman ve Sivas tımarlı sipahiler’ini de içeren bir kısım askerlerin Suriye’ye gönderilmesi, bu kuvvetlerin Suriye’ye ulaşana kadar Zülkadriye Eyaleti’ndeki askerlerin bölgeye hareket ettirilmesi ve Macaristan ile İran sınırlarından asker çekilmemesi kararlaştırıldı. Ferhad Paşa sarayın emrindeki askerleri hazırlamak ve kontrol etmekle uğraşırken; padişah da Anadolu, Karaman ve Sivas beylerbeylerine, kuvvetlerini Suriye’ye göndermeleri ve Ferhad Paşa’nın emrinde hareket etmeleri yönünde buyruk gönderdi.

Zülkadriye Beylerbeyi Şehsüvaroğlu Ali Bey’e ise Ferhad Paşa komutasındaki askerler bölgeye hareket edene kadar, vilayetteki askerlerle Halep’in savunmasına yardım etmesi emredildi. Bu sıralarda Canberdi Gazali, Halep Beylerbeyi Karaca Ahmet Paşa komutasındaki askerlerin koruduğu Halep Kalesi’ni kuşattı. Çatışmalar devam ederken Zülkadiriye’deki kuvvetlerin bölgeye hareket ettiğini öğrenen Canberdi Gazali, kuşatmadan vazgeçerek 1 Şubat 1521 günü Şam üzerine geri çekildi. Halep’ten ayrılmasının ardından kalenin içinde bulunan askerler de dışarı çıktı ve kaçan Canberdi Gazali ve kuvvetlerinin peşinden gitti. Şehsüvaroğlu Ali Bey’in yönetimindeki kuvvetlerle birleşen bu askerler, düşmanı Hama ve Humus’a kadar kovaladılar. Birçok adamı öldürülen Canberdi Gazali Şam’a yönelirken, Ferhad Paşa yönetimindeki askerler dahil isyanla ilgilenmesi için görevlendirilen tüm birlikler Halep’te toplandı.

Şam’da tekrardan adam toplayan Canberdi Gazali’nin üzerine Şehsüvaroğlu Ali Bey ile Karaca Ahmed Paşa’nın kuvvetleri iki kol halinde saldırdı. 27 Ocak 1521’de, Şam yakınlarındaki Mastaba denen bölgede yapılan çarpışmalar sonucunda Canberdi Gazali’nin kuvvetlerinin yenilmesiyle isyan bastırıldı. Gazali öldürülürken, başı kesilerek İstanbul’a yollandı.

Sonrası
İsyanın bastırılması ve Canberdi Gazali’nin ölümünün ardından yeni Şam beylerbeyi Ayas Mehmed Paşa oldu. Kudüs, Gazze ve Safed sancakları oluşturuldu ve her birine birer sancakbeyi atandı.

Bu yazı Osmanlıda İsyanlar kategorisine gönderilmiş ve , ile etiketlenmiş. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir